A new four-part series starting tonight at 8pm on TG4 examines Ireland's complex relationship with the bog, from its beginnings, 10,000 years ago to its current precarious position.

An Fód Deireanach, TG4, Thursday, 7 April at 8pm

Cuirfear tús le sraith nua 4 chlár, "An Fód Deireanach", ar TG4 i mí Aibreáin. Fiosróidh láithreoir na sraithe, Manchán Magan, ár gcaidreamh casta le portaigh na hÉireann sa tsraith seo. Tabharfar an lucht féachana ar thuras eolasach agus siamsúil ar thaisce rúnda thaobh tíre na hÉireann, na portaigh, turas a rachaidh i bhfeidhm go mór ar an tsúil. Tá Éire ar cheann de na tíortha is tábhachtaí ar domhan i dtaobh tailte portaigh ó tharla gurb inti atá an tríú líon is mó portaigh atá fós gan scriosadh ar domhan. Is cuid dár gcultúr agus dár n-oidhreacht iad na portaigh; ach tá na gnáthóga bithéagsúla seo i mbaol.

Manchán Magan, láithreoir

Thosaigh forbairt na bportach in Éirinn, a chlúdaíonn an séú cuid den tír anois, 10,000 bliain ó shin. Ó tharla go bhfuil roinnt mhaith de phortaigh na hEorpa scriosta cheana féin; tá uair na cinniúna buailte le hÉirinn anois. An dtógfaimid nóiméad chun machnamh a dhéanamh ar chúrsaí ar mhaithe leis na glúnta amach anseo nó an leanfaimid orainn ag baint na móna go dtí nach mbeidh fanta againn ach an fód deireanach?

Díreofar ar ghné ar leith a bhaineann leis na portaigh i ngach ceann den cheithre chlár. Caithfidh Manchán súil ar athrú aeráide sa chéad chlár; an féidir an pláinéad a thabhairt slán trí amhlaidh a dhéanamh le portaigh na tíre? Tabharfaidh sé cuairt ar Bhord na Móna, atá ag dul in oiriúint do dhomhan atá ag athrú. Cá bhfágfaidh sin an gnáthdhuine a bhíonn ag baint mhóna? Labhróidh Manchán le lucht feachtasaíochta chun an cheist sin a fhiosrú. Tá siad cinnte nach dtiocfaidh ceantair thuaithe na tíre slán má fhágtar iad gan aon mhóin le baint.

Caithfidh sé súil ar an tábhacht éiceolaíochta a bhaineann le tailte portaigh na hÉireann sa dara clár. Beidh sé i dteannta Éanna Ní Lamhna agus gheobhaidh sé amach go bhfuil níos mó i gceist leis an bportach ná móin amháin; féachfaidh siad ar phlandaí feoiliteacha in éiceachóras leochaileach. Fiosróidh sé an leigheas atá le fáil sa phortach agus baineann triail as leigheas do shiondróm na gCeilteach, haemacrómatóis.

An féidir portaigh na tíre a chaomhnú fad a gcoinnímid ár gcultúr i leith na bportach sin beo? Fiosróidh Manchán an féidir i ndáiríre an dá thrá a fhreastal sa tsraith seo. Tá caidreamh ar leith againn leis an bportach, tá cuimhne mhaith ag go leor againn ar laethanta fada a chaitheamh amuigh ar an bportach, ite ag míoltóga agus muid ag tiaráil linn. Ach, mar sin féin, bhí rud éigin draíochtúil faoin tírdhreach a mheall ar ais arís agus arís eile muid. Ní talamh tirim go baileach é an portach agus ní loch ach an oiread é; is áit idir dhá dhomhan é, áit ina bhfuil na Púcaí, na Gruagaigh agus na hAmhailteacha i réim. Is foinse inspioráide iad na portaigh d'ealaíontóirí, filí agus scríbhneoirí amhail Paul Henry agus Seamus Heaney. Tá siad fite fuaite leis na cianta i gcreatlach shóisialta na tíre, iad i gcónaí ann chun ábhar breosla a chur ar fáil, le bia a bhruith, ár dtithe a théamh nó chun solas a thabhairt. Nach bhfuil sé in am againn anois rud éigin a thabhairt ar ais?

Fiosróidh Manchán an méid atá i ndán do phortaigh na tíre. D’fhéadfadh an oiread tairbhe a bheith ag baint leis na Portaigh dá ndéanfaimis iad a bhainistiú i gceart - tá luach i bhfad níos mó ag baint leis an bhfód sa talamh ná mar atá leis an bhfód sa tine. Tugann portaigh bheo cosaint dúinn in aghaidh tuilte, cuireann siad leis an mbithéagsúlacht, feabhsaíonn siad caighdeán an uisce a ólaimid agus is mór an tacaíocht iad agus muid ag tabhairt aghaidh ar charbón a ísliú. An bhfuil sé in am againn an Fód Deireanach a bhaint?

Tosóidh an tsraith ag 8pm Déardaoin an 7 Aibreán 2022 ar TG4