Dé Céadaoin 22 Meán Fómhair 9.30pm ar TG4

Sa bhliain 1926, bhrúigh Violet Gibson a bealach trí ghramaisc Faisistithe agus lámhach sí deachtóir na hIodáile Benito Mussolini faoi bhéal gunna. Níor gortaíodh ach srón agus ego Il Duce, ach maidir le Violet, an bhean a scaoil le Mussolini, bhíothas ar tí a háit sa stair a bhaint di agus í a adhlacadh ina beatha.

Sa bhliain 1926, bhrúigh Violet Gibson, bean 49 mbliana d'aois den uasalaicme a bhí ina deibiútant tráth i gCúirt Bhanríon Victoria, trí shlua geanúil sa Róimh agus chaith sí le deachtóir faisisteach na hIodáile Benito Mussolini faoi bhéal gunna. As na ceithre iarracht a rinneadh chun Mussolini a fheallmharú, ba í ba ghaire don bheart a dhéanamh, ach fós féin, rinneadh beag is fiú di mar "bhean mhire as Éirinn", a cuireadh i ngealtlann agus fágadh ar lár as an stair í, geall leis.

Tar éis tréimhse 18 mí príosúnachta agus ceastóireachta san Iodáil, mar aon le himscrúdú ar chomhcheilg idirnáisiúnta, socraíodh margadh idir Mussolini agus Oifig Gnóthaí Eachtracha na Breataine go ndearbhófaí ina gealt í agus go ndéanfaí í a chur i ngéibheann i dteach gealt sa Bhreatain don chuid eile dá saol.

Throid sí ar feadh 30 bliain le go scaoilfí saor í. Scríobh sí litreacha chuig na húdaráis, chuig polaiteoirí, chuig Churchill tar éis don Iodáil cogadh a fhógairt ar an mBreatain, chuig Banphrionsa Elizabeth. Níor cuireadh a cuid litreacha sa phost riamh. Fuair sí bás sa ghealtlann sa bhliain 1956 agus í léi féin, gan cara ná duine muinteartha ar bith ag a sochraid.

Dúradh gur "bhean mhire as Éirinn" a bhí inti, "gealt de bhean nár phós riamh", "misteach Éireannach as a meabhair", tugtar scéal suimiúil an tsaorsmaointeora theanntásaigh, iníon le hArd-Seansailéir na hÉireann, chun solais sa scannán faisnéise seo atá ina ábhar suntais. Ba dhuine í a dhiúltaigh d'ornaíocht a tógála Angla-Éireannaigh agus a thiomnaigh í féin don cheartas sóisialta, don ghníomhaíochas in aghaidh na cogaíochta, agus don sheasamh i gcoinne an fhaisisteachais.

95 bliain i ndiaidh na hiarrachta feallmharaithe, tharraing cinneadh Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath plaic chuimhneacháin a chur in airde chun urraim a thabhairt di aird an domhain ar scéal fíorspéisiúil Violet Gibson - An tÉireannach Mná a Lámhach Mussolini.Craoladh leagan Béarla den scannán den chéad uair ag Féile Scannán Idirnáisiúnta Bhaile Átha Cliath i mí Márta 2020. Bhuaigh an scannán an gradam don Scannán Faisnéise is Fearr ag Féile Scannán Idirnáisiúnta Chiarraí sa bhliain 2020. Ainmníodh an scannán le haghaidh trí ghradam ag Féile Scannán Idirnáisiúnta Richard Harris: An Scannán Lánfhada is Fearr, An Stiúrthóir is Fearr agus An tAisteoir is Fearr i Ról Mná. Craoladh ag Féile Scannán na hÉireann i Chicago é i mí Márta 2021 chomh maith.

Is ionann craoladh an leagain Ghaeilge seo ar TG4 agus céad chraoladh an scannáin ar an teilifís.

Is éard a dúirt an Léiritheoir Barrie Dowdall "Tar éis gur bhuaigh an Clár Faisnéise Raidió 'The Irish Woman Who Shot Mussolini', arna léiriú ag mo bhean Siobhán Lynam, Gradam Ór sna Cláracha Raidió is Fearr ar Domhan de chuid New York Festivals, shocraigh mé an scéal a chur in oiriúint do Scannán Faisnéise le taispeáint i bpictiúrlanna. Ba ansin a thosaigh próiseas crua scríofa agus pitseála mholadh an scannáin i gceart. Ar deireadh thiar thall, fuaireamar maoiniú ó TG4, Údarás Craolacháin na hÉireann, Alt 481 Ciste Faoisimh Scannán de chuid Rialtas na hÉireann agus infheistíocht ónar gcomhlacht léiriúcháin féin Ned Kelly Pictures.

Mar stiúrthóir agus mar scéalaí, bíonn an-spéis agam i gcónaí scéalta daoine nach bhfuil an oiread sin clú orthu a iniúchadh. Chuir mé spéis mhór i scéal Violet ón tús ar fad. Smaoinigh mé ar an tionchar a d'fhéadfadh a bheith ag an mbean chéimiúil seo ar chúrsa stair an domhain murach gur ghreamaigh an gunna uirthi. Dá mb'fhear í, a cheap mé, dhéanfaí í a cheiliúradh mar laoch a raibh fís aici agus chuirfí dealbh in airde in ómós di."