Major Theme - {title}
Gluaiseacht nua litríochta curtha ar bun
'Éire' ag iarraidh an Gael a mhúscailt ar son tíre agus teanga. Ó 'Irishleabhar na Gaedhilge', Márta 1903. Tomás Mac Giolla Pádraig a tharraing. Photo: DigitalLibrary@Villanova University

Gluaiseacht nua litríochta curtha ar bun

Baile Átha Cliath, 22 Márta 1917 - Cá bhfuil litríocht nua na Gaeilge?

Sin an cheist a chuir an scríbhneoir Pádraic Ó Conaire i leathanacha An Chlaidheamh Soluis le déanaí.

Ní féidir le haon teanga éirí as an marbhántacht, a dúirt sé, gan dá rud: dream daoine nach labhraíonn ach an teanga sin; agus nua-litríocht láidir domhain á cumadh inti.

Gan an dá choinníol sin a chomhlíonadh ‘is cinnte go bhfuighidh teanga bás’. Agus inniu má tá ceachtar acu chun creill bháis na teanga a bhualadh, sé an dara ceann é, dar leis an gConaireach.
Is ar Chonradh na Gaeilge a chuireann sé an milleán:

‘Le bliadhantaibh fada níor chuireadar aon leabhar Gaedhilge amach. Bhfuil dearmad déanta ag an uile dhuine ar chuspóir de chuspóiribh an Chonnartha? Nár cuireadh ar bun é le nuadh-litridheacht a sholáthar san nGaedhilge?’

Ach tá leigheas aige. An plean ná míle duine ar fud na tíre, a mbeadh suim acu i litríocht nua Gaeilge a cheannach, a cheangal le chéile agus cumann nó ‘ridireacht’ liteartha a chur ar bun.

D’fhéadfaí cúigear den mhíle sin a thoghadh le bheith ar choiste eagarthóireachta; dhéanfaidis meas ar lámhscríbhinní a sheolfaí chucu agus dá gceapfaidis go raibh fiúntas ar leith in aon cheann acu, é a chur i gcló.

Críochnaigh Ó Conaire le gairm chun gnímh:

‘Cuirtear an Ridireacht nuadh seo ar bun – an Ridireacht Liteardha seo – agus bíodh gach Ridire bhéas ann faoi gheallamhaint agus faoi mhóid a dhithcheall a dhéanamh le fíor-litrigheacht Gaedhilge a chothughadh.’

‘Cé chuirfeas tús leis an deágh-obair seo?’

[Editor's note: This is an article from Century Ireland, a fortnightly online newspaper, written from the perspective of a journalist 100 years ago, based on news reports of the time.]

RTÉ

Century Ireland

The Century Ireland project is an online historical newspaper that tells the story of the events of Irish life a century ago.